Japonya tarafından finanse edilen girişim, küresel kampanyanın bir parçası olarak yerel iklim eylemini güçlendirecek. Hatay, 30 Mayıs 2022 – Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Japonya’nın sağladığı 1,8 milyon ABD Doları destek ile, Hatay ilinde hassas durumdaki denizel ekosistemi korumayı amaçlayan yeni bir proje başlattı. “Hatay için İklim Eylemi” üç hedefe sahip: Birincisi, Samandağ’da Akdeniz’e dökülen Asi Nehri’nin getirdiği atıkları temizlemek; ikincisi, mevzuat düzenlemelerinin iyileştirilmesi ve halkın eğitilmesi yoluyla atıkların nehre boşaltılmasının azaltılması; üçüncüsü ise, nehirleri tıkayan, su kalitesini düşüren ve yerel balıkçılık ekonomisini tehdit eden bir istilacı tür olan su sümbülünün yayılmasının yarattığı tehdit ile mücadele etmek.
“Yerel iklim eylemi olmadan, iklim taahhütleri kâğıt üzerinde kalmaya mahkum sözlerden ibarettir” diyen UNDP Türkiye Mukim Temsilcisi Louisa Vinton, “Hatay’daki yeni girişimimiz sadece Asi Nehri ekosisteminin ve nihayetinde efsanevi Akdeniz’in karşı karşıya olduğu tehditlerle mücadele etmekle kalmayacak, başka yerlerde de kolayca uygulanabilecek uygulamalı iklim azaltım ve uyum çözümlerini test edip daha rafine hale getirecek.” şeklinde konuştu.
Proje, deniz çöpü ve atık yönetimi konularında Japonya’nın uzmanlığı ve geçmiş tecrübelerini, ayrıca teknolojik yenilikleri odağına alıyor.
Japonya’nın Ankara Büyükelçisi Suzuki Kazuhiro, “Japonya, iklim krizini tüm insanlığa yönelik bir tehdit olarak görüyor. UNDP ile iş birliğindeki amacımız, birçok ülkenin verdiği ancak uygulamakta zorlandığı pozitif net sıfır taahhütleri bakımından ilerlemeyi hızlandırmaktır.” dedi.
Lübnan’da doğup Suriye’de kuzeye doğru akan Asi Nehri, daha sonra Türkiye’ye giriyor. Uzunluğu 571 kilometre olan akışı boyunca atıkları da taşıyan nehir, Hatay’dan Akdeniz’e dökülüyor.
Yeni proje, 2019 yılında hazırlanmasına UNDP’nin destek verdiği Hatay ili yerel iklim eylem planında tanımlanan, atık yönetimi ve geri dönüşümün iyileştirilmesi dahil, öncelikli önlemleri ele alıyor.
Temizlik çalışmaları
“UNDP ile geliştirdiğimiz ve göç, çevre ve iklim konularında kentimizin dayanıklılığını artırmaya odaklanan ortaklığımızın yeni bir aşamasına başlamaktan memnuniyet duyuyoruz.” diyen Hatay Büyükşehir Belediye Başkanı Lütfü Savaş, “Yerel iklim eylem planımızın uygulanmasına da destek olacak bu yeni proje, özellikle atık yönetimi, su kalitesi ve istilacı su sümbülü ile mücadele konularındaki çabalarımıza uluslararası teknik uzmanlık yoluyla hız kazandıracak.” şeklinde konuştu.
Projenin uygulayacağı somut önlemler arasında Asi Nehri’nin denize döküldüğü yerde biriken denizel çöpün yakalanması, taşınması ve geri dönüştürülmesi; yerel balıkçı teknelerinin Samandağ kıyı sularındaki atıkları toplamak üzere ilgili donanıma kavuşturulması; gençleri “sıfır atık” uygulamaları konusunda eğitmek üzere 300 anaokulu ve ilkokul öğretmeni ile muhtarlara eğitim verilmesi; su sümbülünün yayılma derecesini haritalamak üzere izleme sistemi kurulması; istilacı bitkinin nehirden fiziksel olarak çıkarılmasına yönelik tekniklerin denenmesi; ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile işbirliği halinde denizel çöpün kontrol altına alınması ve sıfır atık politikalarının uygulanması hakkında rehber ilkelerin belirlenmesi de bulunuyor.
Girişim, UNDP’nin Hatay ilinde yaptığı çalışmaların üzerine inşa ediliyor. UNDP daha önce, Hassa ilçesinde 60.000 kişiye hizmet vermek üzere, daha önce arıtılmaksızın Asi Nehri’ne akıtılan kanalizasyon atığını arıtacak 4 milyon ABD Dolarlık atıksu arıtma tesisi inşa etmiş ve 2019 yılında işletmeye almıştı.
Hatay ili, Türkiye’de en yüksek mülteci nüfus oranına sahip illerden biri. İlin 1,7 milyon nüfusunun 432.084’ü, yani dörtte biri, geçici koruma altındaki Suriyelilerden oluşuyor. Bu kadar büyük bir nüfusun Hatay’a göçmüş olması, bölgenin atık yönetimi kapasitesi üzerinde de bir baskı oluşturdu. Projenin bu bakımdan mülteciler ve ev sahibi topluluklar arasındaki potansiyel gerilimin azalmasına da katkıda bulunması umuluyor.
Türkiye’deki yeni girişim, UNDP İklim Sözü’nün (Climate Promise) 100’ü aşkın ülkede desteklediği çalışmalardan yalnızca biri. İklim Sözü, ülkelerin Paris Anlaşması’na yönelik ulusal taahhütlerini yerine getirmeleri için sunulan en büyük küresel iklim ve kalkınma desteği önerisi konumunda.
UNDP, 2021 Glasgow İklim Zirvesi’nde, UKB (Ulusal Katkı Beyanı) hedeflerini somut eyleme dönüştürmeyi hedefleyen “İklim Sözü: Vaatten Etkiye” olarak anılan yeni aşamayı başlatmıştı. Bu aşamanın en büyük destekçisi olan Japonya, geleneksel ortaklar olan Avrupa Birliği, Almanya, İsveç, İspanya ve İtalya’nın yanı sıra yeni finansman ortakları Birleşik Krallık, Belçika, İzlanda ve Portekiz ile bu çabaların hızlandırılması için güç birliği yapacak.
İklim Sözü hakkında ayrıntılı bilgi için: climatepromise.undp.org ve @UNDPClimate
Daha fazla bilgi için: Faik Uyanık, UNDP Türkiye, faik.uyanik@undp.org
Asi Nehri (Orontes ), Lübnan’daki Bekaa Vadisi’nin doğu kısmından doğar ve Türkiye’nin Hatay ilinden Akdeniz’e dökülür. Asi Nehri’nin toplam uzunluğu 556 km olup, 366 km Suriye’de, 98 km Türkiye’de, 40 km Lübnan’dadır. 52 km’si Türkiye-Suriye sınırını oluşturur. Antakya ile Akdeniz’e doğal su yolu bağlanmış olan Asi Nehri’nin ortalama su debisi 30 m³/sn dir. Kış mevsimi ile ilkbaharda taşkınlar nedeniyle pek çok su baskını yaşanmıştır.
Genel özellikleri
Orontes olarak da adlandırılan Asi Nehri Lübnan’da Baalbek yakınında El-Bika kısmından dağlardan inen sellerin birleşmesiyle doğar sonra Suriye’ye girer. Humus yöresindeki bazaltı lav akıntıları etkisiyle yolunu saparak Hama kireçtaşı platolarına yönelir ve Gab sazlığına girer. Oradan çıktıktan sonra bir süre Suriye-Türkiye sınırında akar ve Hatay ilinden Akdeniz’e dökülür. Nehrin havzasını Büyük Rift Vadisinin parçası olan Ölüdeniz Fayı belirler.
Asi Nehri’nin toplam uzunluğu 386 km olup, nehrin büyük bölümü Suriye toprakları içinde bulunmaktadır. Türkiye topraklarındaki uzunluğu 88 km’dir. Havzasının ülkelere dağılımı şöyledir: %7 Lübnan, %67 Suriye, %26 Türkiye. Suriye-Türkiye sınırının 52 km’si Asi Nehri tarafından oluşturulur. Asi Nehri’nin 1950 yılında taşıdığı su miktarı 3.399,3 milyon m³’tür. Bu suyun %50’si Suriye, %41’i Türkiye, %9’u Lübnan’dan kaynaklanır.
Asi Nehri Lübnan’dan Suriye’ye, Oradan da Türkiye topraklarına aktığı için sınır aşan akarsu, Türkiye-Suriye sınırını oluşturduğu için sınır oluşturan akarsudur.
Havzası
Humus şehri yakınlarında geniş bir göl ve bataklık meydana getirir. Amik Ovası’nın sularını boşaltan Karasu (Küçük Asi), Harbiye Çağlayanının suları ile beslenir. Karasu’yu alan Asi Irmağı, dar bir boğazdan geçerek Antakya’dan geçer. Burada ünlü Harbiye Çağlayanlarını meydana getiren ve gür kaynaklarla beslenen Defne Suyu’nu alır. Daha sonra genişliği 30-40 metreyi bulur Samandağ’ın güneyinde Akdeniz’e dökülür. Asi nehri hemen bütün yatağı boyunca yer yer ova ve tekne şekilli geniş vadiler, zaman zaman da dar ve derin boğazlar oluşturur, denize döküldüğü yerde geniş bir delta meydana getirmiştir.
Asi Nehri havzasında genel olarak Akdeniz iklimi görülür. Genelde yazlar kurak, kışlar yağışlıdır. Nehir de bu düzene uyar, kışın suları artar, yazın ise azalır. Yağış miktarı Lübnan’da 950–1270 mm, Suriye’de 760–1015 mm, Türkiye kısmında ise 505–1095 mm arasındadır. Akarsu Lübnan’da doğup Türkiye’de denize dökülmesine rağmen en fazla Suriye yararlanmaktadır.
Asi Deltası
Kuzeyinde Amanosların güney ucunu oluşturan Musa Dağı, güneyinde Kuseyr Platosu ve Keldağ, doğuda Saman Dağı, Ziriye (Samandağ) Boğazı ve Ziyaret Dağı ile çevrilidir.
Deltanın yüzölçümü 40 km2, kıyı uzunluğu 15 km, D-B genişliği kuş uçumu 5,69 km’dir. Delta sınıflandırmalarına göre; Karışık (akıntı ve dalga etkisinde), tortul yapısı “çeşitli” (killi, çakıllı, kumlu), geometrisine göre “küt şekilli” delta sınıfında yer alır. Ortalama yükseltisi 10 m olan deltada Asi Nehri menderesler çizerek akar. Akarsuyun getirdiği sediment miktarı ile dalga ve akıntıların kıyıdan uzaklaştırdığı malzeme eşit olduğundan delta denize doğru çıkıntı yapamaz, küt bir şekil alır.
Asi Nehri, Akdeniz’e döküldüğü alanda büyük olmayan bir delta oluşturur. Delta üzerinde; Samandağ ilçesi, Çevlik mahallesi, Gözene, Çöğürlü, Karşıyaka, Yeşilyazı, Yeşilköy, Mızraklı, Meydan, Tekebaşı, Yoğunoluk, Hıdırbey, Kapısuyu Vakıflı, Mağaracık gibi köyler, Sebenoba, Aknehir ve Koyunoğlu gibi beldeler bulunur[3].
Ters akması
Asi Nehri bulunduğu bölgede güneyden kuzeye; yani ters yönde akan tek nehirdir. Yerel halka göre ismini bu özelliğinden almıştır. Bazı inanışlara göre de Musa Kızıl Deniz’i asası ile ikiye ayırdıktan sonra Asi Nehri tersine akmaya başlamıştır.
Sorunlar
Kış mevsimi ile ilkbaharda taşkınlar nedeniyle pek çok su baskını yaşanmıştır. Taşkınların sebebi çoğunlukla yağışlı dönemde Suriye’nin habersiz veya geç haber vererek barajlardan su bırakmasıdır. Hatayı kendi toprağı olarak kabul eden Suriye yönetimi Asi Nehri’ni de sınır aşan su olarak görmemektedir. Böylece suyun büyük bölümünden yararlanmaktadır. 1950’li yıllarda Asi’de 3 milyar 399 milyon m³ akım gerçekleşirken, günümüzde %30 azalma ile 2 milyar 400 milyon m³ akım gerçekleşmektedir.
1939 yılında Türkiye’ye bırakılan su 1 milyar 670 milyon m³ iken %67 azalma ile 529 milyon m³’e düşmüştür. 1950 yılında Türkiye’ye girişte yapılan ölçümde yıllık ortalama akım 50,5 m³/sn iken, 2005’te 16,8 m³/sn’ye düşmüştür. 1975 yılında Asi’nin suları tarımsal sulamaya uygun iken günümüzde ağır metaller ve amonyak kirliliği görülmektedir[1].